Dziecko połknęło ciało obce: Spokojnie, to się zdarza. Twój kompleksowy przewodnik krok po kroku.
Rozumiem doskonale ten paraliżujący strach. Myśl o tym, że Twoje dziecko mogło połknąć coś małego, twardego, a może nawet ostrego, wywołuje panikę. Wiem, że ta wizja potrafi spędzić sen z powiek. Weź głęboki oddech. Jesteś we właściwym miejscu. W tym artykule postaram się krok po kroku wyjaśnić, co robić w takiej sytuacji, jak ocenić realne ryzyko, kiedy wystarczy obserwacja, a kiedy konieczna jest natychmiastowa interwencja medyczna. To Twój przewodnik po świecie połkniętych skarbów (i tych mniej pożądanych znalezisk).
Dziecko połknęło ciało obce – dlaczego to się tak często zdarza?
Wielu rodziców zadaje sobie pytanie: dlaczego moje dziecko wkłada do buzi absolutnie wszystko? To, co dla nas, dorosłych, wydaje się nielogiczne i niehigieniczne, dla malucha jest całkowicie naturalnym sposobem poznawania otaczającego go świata. Dzieci, zwłaszcza te w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym (zwykle do 3-4 roku życia), używają ust jako jednego z głównych narzędzi do eksploracji.
- Naturalna ciekawość świata u dzieci: Fascynacja fakturą, kształtem, smakiem – wszystko musi trafić do buzi! Małe dzieci wkładają do ust niemal wszystko, co wpadnie im w ciekawskie rączki – klocki, monety, guziki, kamyki, a nawet mniej apetyczne znaleziska. To dla nich podstawowy sposób na zbadanie właściwości danego przedmiotu. Jest to naturalny etap rozwoju sensoryczno-motorycznego, który jednak bezwzględnie wymaga wzmożonej czujności i nadzoru ze strony opiekunów. Czasem może to być coś pozornie nieszkodliwego, jak ciastolina, która zazwyczaj nie stanowi dużego zagrożenia, ale i tak budzi niepokój.
- Niedojrzały mechanizm połykania i odruch kaszlu: Koordynacja połykania u małych dzieci nie jest jeszcze tak doskonała jak u dorosłych. Dlatego łatwiej im przypadkowo połknąć coś, co trzymały w buzi, zamiast to wypluć. Również odruch kaszlowy, chroniący drogi oddechowe, może nie być jeszcze w pełni efektywny.
- Brak nadzoru – chwila nieuwagi wystarczy: Nie oszukujmy się, nawet najbardziej uważnym rodzicom zdarza się spuścić dziecko z oka na sekundę. Dzieci są niesamowicie szybkie, zwinne i pomysłowe. Wystarczy dosłownie moment nieuwagi, by maluch sięgnął po coś potencjalnie niebezpiecznego i włożył to do buzi.
- Rodzaje ciał obcych najczęściej połykanych przez dzieci: Statystyki szpitalne pokazują, że pewne przedmioty trafiają do dziecięcych brzuszków znacznie częściej niż inne. Do tej grupy należą:
- Monety (dowiedz się, jak postępować, gdy dziecko połknie monetę)
- Baterie (szczególnie te małe, płaskie, guzikowe – o nich więcej poniżej!)
- Magnesy (również bardzo niebezpieczne, zwłaszcza połknięte w liczbie większej niż jeden)
- Małe zabawki i ich elementy (np. klocki takie jak LEGO, koraliki, fragmenty figurek)
- Guziki, agrafki
- Elementy biżuterii
- Czasem zdarzają się też sytuacje nietypowe, jak połknięcie zęba mlecznego, co zazwyczaj nie jest groźne, ale warto wiedzieć, jak reagować.
Pierwsza pomoc – zanim zadzwonisz po lekarza, zachowaj spokój!
Moment, w którym orientujesz się, że Twoje dziecko mogło połknąć ciało obce, jest niezwykle stresujący. Jednak Twój spokój jest teraz kluczowy. Panika nie pomoże, a może jedynie przestraszyć dziecko i utrudnić racjonalną ocenę sytuacji. Oto co należy zrobić w pierwszej kolejności:
- Oceń stan dziecka: Czy oddycha swobodnie? Czy się krztusi? To absolutny priorytet. Jeśli dziecko normalnie oddycha, mówi (jeśli już potrafi), płacze lub efektywnie kaszle, oznacza to, że jego drogi oddechowe są prawdopodobnie drożne, a przedmiot trafił do przełyku.
- Jeśli dziecko krztusi się, ma trudności z oddychaniem, sinieje – działaj natychmiast! To oznacza zadławienie, czyli zablokowanie dróg oddechowych.
- Klepanie po plecach (niemowlęta): Ułóż dziecko na swoim przedramieniu, głową w dół, podtrzymując jego żuchwę i klatkę piersiową. Wykonaj 5 energicznych uderzeń nadgarstkiem w okolicę międzyłopatkową.
- Uciski klatki piersiowej (niemowlęta): Jeśli klepanie nie pomaga, odwróć dziecko na plecy (nadal na przedramieniu, głową w dół) i wykonaj 5 ucisków mostka dwoma palcami.
- Manewr Heimlicha (starsze dzieci): Stań za dzieckiem, obejmij je rękami na wysokości nadbrzusza (między pępkiem a mostkiem). Jedną dłoń zaciśnij w pięść, drugą ją obejmij. Wykonaj 5 energicznych pchnięć do siebie i ku górze.
- Wezwanie pogotowia (numer 112 lub 999): Jeśli powyższe działania nie przynoszą natychmiastowego efektu lub dziecko straci przytomność, równocześnie z udzielaniem pierwszej pomocy ktoś powinien wezwać pogotowie ratunkowe.
- Sprawdź, co dokładnie dziecko mogło połknąć (jeśli to możliwe): Spokojnie zapytaj dziecko, co włożyło do buzi. Jeśli nie mówi lub nie wie, spróbuj szybko rozejrzeć się po otoczeniu – może brakuje jakiegoś elementu zabawki, guzika w ubraniu, monety na stole? Wiedza na temat rodzaju połkniętego przedmiotu jest niezwykle cenna dla lekarza, ponieważ różne przedmioty niosą ze sobą różne ryzyko.
- Obserwuj uważnie dziecko – czy pojawiają się dodatkowe, niepokojące objawy? Nawet jeśli dziecko oddycha swobodnie, zwracaj uwagę na jego zachowanie i ewentualne symptomy w ciągu następnych godzin i dni:
- Ból brzucha (szczególnie silny, narastający)
- Wymioty (zwłaszcza uporczywe lub z domieszką krwi)
- Trudności z przełykaniem śliny lub pokarmów, nadmierny ślinotok
- Uporczywy kaszel (może sugerować podrażnienie lub obecność ciała obcego blisko dróg oddechowych)
- Odmowa jedzenia i picia
- Zmiana zachowania: apatia, rozdrażnienie, nietypowy płacz
Kiedy natychmiast jechać do lekarza? Sygnały alarmowe, których nie wolno ignorować!
Chociaż wiele połkniętych przedmiotów przechodzi przez przewód pokarmowy bez problemu, istnieją sytuacje, które wymagają natychmiastowej interwencji lekarskiej. Nie zwlekaj ani chwili i udaj się z dzieckiem na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy (SOR) lub wezwij pogotowie, jeśli:
- Dziecko ma wyraźne trudności z oddychaniem: Duszność, świszczący oddech, zaciąganie klatki piersiowej przy wdechu, zasinienie wokół ust – to może oznaczać, że ciało obce utknęło w drogach oddechowych, co jest stanem zagrożenia życia.
- Występują uporczywe wymioty: Zwłaszcza jeśli w wymiocinach jest krew lub żółć. Może to świadczyć o zablokowaniu (niedrożności) przewodu pokarmowego.
- Dziecko skarży się na silny ból brzucha: Szczególnie jeśli ból jest stały, narastający lub brzuch jest twardy i wzdęty. Może to wskazywać na perforację (przebicie) ściany przewodu pokarmowego.
- Pojawiła się krew w ślinie lub stolcu: Świeża, czerwona krew lub czarny, smolisty stolec to zawsze sygnał alarmowy wymagający pilnej diagnostyki.
- Istnieje pewność lub silne podejrzenie połknięcia baterii guzikowej: To absolutny priorytet! Baterie mogą spowodować rozległe oparzenia chemiczne i martwicę tkanek w ciągu zaledwie 2 godzin. Przeczytaj więcej o tym, jak postępować, gdy dziecko połknie baterię.
- Istnieje pewność lub silne podejrzenie połknięcia więcej niż jednego magnesu lub magnesu razem z metalowym przedmiotem: Magnesy mogą się przyciągać przez ściany jelit, prowadząc do ich uwięźnięcia, niedokrwienia i perforacji. Dowiedz się, dlaczego połknięcie magnesu jest tak niebezpieczne.
- Dziecko połknęło ostry przedmiot: Igła, szpilka, kawałek szkła, otwarta agrafka – niosą wysokie ryzyko przebicia ściany przełyku, żołądka lub jelit. Zobacz, co robić w przypadku połknięcia szkła.
- Dziecko jest wyraźnie niespokojne, apatyczne, płaczliwe, odmawia jedzenia i picia, ma gorączkę bez innej widocznej przyczyny.
Ciało obce w przełyku, żołądku, jelitach – co się dzieje dalej? Podróż przez układ pokarmowy
Po połknięciu, ciało obce rozpoczyna swoją podróż przez przewód pokarmowy dziecka. Może ona przebiegać różnie, w zależności od wielkości, kształtu i rodzaju przedmiotu.
- Naturalna droga ciała obcego – kiedy można odetchnąć z ulgą? Jak długo trwa taka podróż i co na nią wpływa? Na szczęście, w około 80-90% przypadków, małe, gładkie, tępe ciała obce (jak moneta, guzik, mały klocek) przechodzą przez cały przewód pokarmowy – przełyk, żołądek, jelito cienkie i grube – i zostają wydalone z kałem w ciągu kilku dni (zwykle 2-5 dni, choć czasem dłużej). Czas ten zależy od wielkości i kształtu przedmiotu, a także od indywidualnej szybkości perystaltyki (ruchów robaczkowych) jelit dziecka. Nawet połknięta guma do żucia, choć owiana mitami, zazwyczaj przechodzi bez problemu.
- Potencjalne pułapki i powikłania: Niestety, w pozostałych 10-20% przypadków połknięcie ciała obcego może prowadzić do utknięcia przedmiotu lub innych poważnych komplikacji:
- Uwięźnięcie w przełyku: Ciało obce może utknąć w naturalnych zwężeniach przełyku, powodując ból, trudności w połykaniu, ślinotok, a czasem nawet problemy z oddychaniem.
- Zablokowanie (niedrożność) przewodu pokarmowego: Duży przedmiot lub kilka przedmiotów może zablokować przejście treści pokarmowej w żołądku lub jelitach, prowadząc do bólu brzucha, wymiotów i zatrzymania gazów oraz stolca.
- Perforacja (przebicie) ściany przełyku, żołądka lub jelit: Ostre przedmioty (szkło, igły, ości) lub baterie i magnesy mogą uszkodzić lub przebić ścianę przewodu pokarmowego.
- Zapalenie otrzewnej: To groźne powikłanie perforacji, gdy treść pokarmowa lub bakterie dostają się do jałowej jamy brzusznej, wywołując rozlany stan zapalny.
- Krwawienie: Uszkodzenie ściany przewodu pokarmowego może spowodować krwawienie.
- Zakażenia i ropnie: Uszkodzenie błony śluzowej lub perforacja sprzyjają rozwojowi miejscowych lub uogólnionych zakażeń.
- Znaczenie rodzaju połkniętego przedmiotu – co jest najgroźniejsze? Jak już wspomniano, nie wszystkie ciała obce stanowią takie samo zagrożenie. Szczególną czujność i najczęściej pilną interwencję wymuszają:
- Ostre przedmioty (igły, szpilki, agrafki, szkło, ości): Wysokie ryzyko perforacji.
- Baterie guzikowe: Ryzyko oparzeń chemicznych, martwicy i perforacji w bardzo krótkim czasie.
- Magnesy (szczególnie >1): Ryzyko uwięźnięcia i martwicy ściany jelita.
- Duże przedmioty (>2-2.5 cm średnicy lub >5-6 cm długości): Mogą mieć problem z przejściem przez naturalne zwężenia przewodu pokarmowego, zwłaszcza u małych dzieci.
Diagnostyka – jak lekarz sprawdza, co się stało i gdzie jest intruz?
W przypadku podejrzenia lub pewności połknięcia ciała obcego, lekarz na SOR lub w gabinecie pediatrycznym przeprowadzi dokładną diagnostykę, aby ocenić sytuację, zlokalizować przedmiot (jeśli to możliwe) i podjąć decyzję o dalszym postępowaniu.
- Dokładny wywiad z rodzicem/opiekunem: Lekarz zapyta o wszystkie szczegóły: co prawdopodobnie zostało połknięte, kiedy to się stało, jakie objawy zaobserwowano u dziecka od tego czasu, czy dziecko ma jakieś choroby przewlekłe. Każda informacja jest cenna.
- Badanie fizykalne dziecka: Lekarz oceni ogólny stan dziecka, jego parametry życiowe (oddech, tętno), osłucha klatkę piersiową i brzuch, sprawdzi bolesność brzucha przy dotyku, obejrzy jamę ustną i gardło (choć ciało obce rzadko jest tam widoczne).
- Badania obrazowe – RTG: Zdjęcie rentgenowskie (RTG) klatki piersiowej i brzucha jest podstawowym badaniem w przypadku podejrzenia połknięcia ciała obcego. Pozwala ono uwidocznić przedmioty nieprzepuszczalne dla promieniowania rentgenowskiego, czyli głównie metalowe (monety, baterie, magnesy, agrafki) oraz niektóre inne (np. kości). Ważne: większość przedmiotów plastikowych (np. klocki), szklanych czy drewnianych jest niewidoczna na RTG! Jeśli zdjęcie nie wykaże ciała obcego, a objawy są niepokojące, konieczna może być dalsza diagnostyka.
- Endoskopia diagnostyczna: W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy podejrzeniu utknięcia ciała obcego w przełyku lub żołądku, lub gdy RTG jest niejednoznaczne, a objawy sugerują problem, lekarz może zdecydować o wykonaniu endoskopii. Jest to badanie polegające na wprowadzeniu przez usta cienkiego, giętkiego przewodu zakończonego kamerą (endoskopu), co pozwala obejrzeć wnętrze przełyku, żołądka, a czasem dwunastnicy.
- Inne badania (np. badanie krwi, USG brzucha): W zależności od stanu dziecka i podejrzeń lekarza, mogą być zlecone dodatkowe badania, np. morfologia krwi (w kierunku stanu zapalnego, niedokrwistości), badania biochemiczne czy USG brzucha (choć ma ograniczone zastosowanie w wykrywaniu ciał obcych, może pomóc w ocenie powikłań).
Leczenie – jak bezpiecznie pozbyć się intruza z brzuszka?
Sposób postępowania po połknięciu ciała obcego zależy od wielu czynników: rodzaju i wielkości przedmiotu, jego lokalizacji w przewodzie pokarmowym, czasu, jaki upłynął od zdarzenia, oraz od obecności i nasilenia objawów u dziecka.
- Postępowanie wyczekujące (obserwacja): Kiedy wystarczy cierpliwie poczekać? W większości przypadków (ok. 80-90%), gdy połknięte ciało obce jest małe, gładkie, tępe (np. moneta, guzik, mały koralik), przeszło już przez przełyk do żołądka i nie powoduje żadnych niepokojących objawów, lekarz zaleci postępowanie wyczekujące. Polega ono na obserwacji dziecka w domu i sprawdzaniu każdego stolca w poszukiwaniu wydalonego przedmiotu. Zwykle zaleca się normalną dietę (czasem bogatszą w błonnik). Kontrolne RTG może być wykonane po kilku dniach lub tygodniach, jeśli przedmiot nie został wydalony.
- Leczenie farmakologiczne – czy istnieją magiczne tabletki? Niestety, nie ma leków, które w magiczny sposób rozpuszczą lub przyspieszą wydalenie połkniętego ciała obcego. Leki stosuje się jedynie w celu łagodzenia ewentualnych objawów (np. leki przeciwbólowe, przeciwwymiotne) lub leczenia powikłań (np. antybiotyki w przypadku infekcji).
- Endoskopowe usunięcie ciała obcego: Kiedy trzeba działać? Endoskopia nie jest tylko metodą diagnostyczną, ale przede wszystkim terapeutyczną. Usunięcie ciała obcego za pomocą endoskopu jest konieczne i zazwyczaj wykonywane w trybie pilnym lub nagłym, gdy:
- Ciało obce utknęło w przełyku (prawie zawsze wymaga usunięcia).
- Połknięto baterię guzikową (wymaga usunięcia w ciągu kilku godzin!).
- Połknięto ostry przedmiot.
- Połknięto magnesy.
- Ciało obce w żołądku jest duże i mało prawdopodobne, że przejdzie dalej.
- Ciało obce w żołądku lub dwunastnicy nie przemieszcza się przez dłuższy czas (np. kilka tygodni) i/lub powoduje objawy.
Zabieg wykonuje się w znieczuleniu ogólnym. Lekarz za pomocą specjalnych narzędzi wprowadzanych przez kanał endoskopu (kleszczyki, pętle, koszyczki) chwyta i usuwa ciało obce. Jak pokazuje badanie opublikowane w PubMed (2021), obejmujące 286 dzieci, interwencja endoskopowa jest często konieczna i skuteczna w zarządzaniu połkniętymi ciałami obcymi, szczególnie tymi o wysokim ryzyku powikłań.
- Leczenie chirurgiczne – ostateczność: Operacja jest zarezerwowana dla niewielkiego odsetka przypadków (ok. 1%), gdy:
- Doszło do perforacji przewodu pokarmowego.
- Rozwinęła się niedrożność jelit niemożliwa do rozwiązania endoskopowo.
- Nie udało się usunąć ciała obcego metodą endoskopową, a stanowi ono zagrożenie.
Zabieg chirurgiczny polega na otwarciu jamy brzusznej i usunięciu ciała obcego oraz ewentualnym zszyciu uszkodzonego jelita.
Zapobieganie – jak chronić małego odkrywcę przed połknięciem niebezpiecznych przedmiotów?
Najlepszym sposobem radzenia sobie z problemem połkniętych ciał obcych jest zapobieganie. Choć całkowite wyeliminowanie ryzyka jest niemożliwe przy ciekawskich maluchach, możemy je znacząco zminimalizować:
- Bezpieczny dom to podstawa: Przejrzyj swoje mieszkanie oczami dziecka. Schowaj wszystkie małe przedmioty (monety, guziki, biżuterię, śrubki, koraliki), leki, środki chemiczne, baterie (zwłaszcza guzikowe!) w miejscach absolutnie niedostępnych dla dziecka (wysoko, w zamkniętych szafkach).
- Nadzór, nadzór i jeszcze raz nadzór: Szczególnie podczas zabawy, posiłków i w nowych miejscach. Nie zostawiaj małego dziecka samego z drobnymi przedmiotami.
- Wybieraj zabawki odpowiednie do wieku: Zwracaj uwagę na oznaczenia wiekowe na zabawkach. Unikaj zabawek z małymi, łatwo odłączającymi się elementami dla dzieci poniżej 3 roku życia. Regularnie sprawdzaj stan zabawek – czy nic się nie połamało, czy nie odpadają małe części (np. oczka misiów).
- Edukacja starszego rodzeństwa: Naucz starsze dzieci, aby nie dawały młodszym niebezpiecznych przedmiotów i aby sprzątały po sobie drobne zabawki.
- Bezpieczne przechowywanie baterii guzikowych: Traktuj je jak truciznę! Przechowuj nowe baterie w oryginalnych, zabezpieczonych opakowaniach, poza zasięgiem dzieci. Zużyte baterie natychmiast usuwaj w bezpieczne miejsce. Wybieraj urządzenia (zabawki, piloty, wagi), w których komora baterii jest zabezpieczona śrubką.
- Uważaj na magnesy: Unikaj zabawek z małymi, silnymi magnesami neodymowymi, które dziecko może łatwo wyjąć i połknąć. Jeśli masz takie przedmioty w domu (np. kulki magnetyczne), przechowuj je poza zasięgiem dzieci.
Pamiętaj, że budowanie bezpiecznego środowiska to proces. Czasem warto też zastanowić się nad innymi aspektami bezpieczeństwa i rozwoju dziecka, na przykład jak nadmiar zabawek wpływa na dziecko czy jak uczyć je asertywności, by radziło sobie w trudnych sytuacjach.
Co musisz zapamiętać? Spokój, Obserwacja, Szybka Reakcja i Prewencja!
Wiem, że natłok informacji może być przytłaczający, zwłaszcza w stresującej sytuacji. Spróbujmy podsumować najważniejsze punkty:
- Połknięcie ciała obcego przez dziecko to częsty problem, ale w większości przypadków niegroźny – przedmiot przechodzi przez przewód pokarmowy i jest wydalany.
- Najważniejsze w pierwszej chwili to zachować spokój i ocenić, czy dziecko swobodnie oddycha. Zadławienie wymaga natychmiastowej pierwszej pomocy.
- Obserwacja jest kluczowa, jeśli przedmiot jest mały, tępy i nie ma objawów. Obserwuj dziecko i sprawdzaj pieluchy/stolec.
- Istnieją sygnały alarmowe (trudności z oddychaniem, silny ból brzucha, wymioty, krew, połknięcie baterii, magnesów, ostrych przedmiotów), które wymagają natychmiastowej pomocy medycznej (SOR!).
- Zapobieganie jest najlepszą strategią – zabezpiecz dom, nadzoruj dziecko, wybieraj bezpieczne zabawki.
- Nie jesteś sam/a! W razie jakichkolwiek wątpliwości, nie wahaj się skontaktować z lekarzem pediatrą lub udać się na SOR. Lepiej sprawdzić sytuację „na wyrost”, niż przeoczyć coś poważnego.
Odpowiedzialność za bezpieczeństwo naszych największych skarbów
Rodzicielstwo to piękna, ale i pełna wyzwań podróż, nierozerwalnie związana z troską o bezpieczeństwo naszych pociech. Choć nie jesteśmy w stanie przewidzieć i uniknąć wszystkich potencjalnych wypadków, nasza świadomość zagrożeń, umiejętność zachowania spokoju i szybkiej, adekwatnej reakcji w sytuacji kryzysowej mogą uratować zdrowie, a nawet życie naszego dziecka. Bądźmy czujnymi obserwatorami, edukujmy się, twórzmy bezpieczne przestrzenie w naszych domach. Pamiętajmy, że nasza uwaga i zapobiegliwość to najcenniejszy dar, jaki możemy ofiarować naszym maluchom.
Wiem, że radzenie sobie z takimi sytuacjami jest trudne emocjonalnie. Pamiętaj, że masz prawo czuć lęk, ale też masz siłę, by działać. Jeśli masz pytania lub potrzebujesz wsparcia, zawsze możesz zwrócić się do swojego pediatry – on najlepiej zna Twoje dziecko i jego indywidualne potrzeby.
Staramy się, aby nasze informacje były rzetelne i bazowały na dowodach naukowych oraz wytycznych medycznych. Poniżej znajdziesz wybrane materiały źródłowe, które posłużyły do stworzenia tego artykułu:
- „Foreign body ingestion in pediatric patients” – PubMed (2019). Przegląd dotyczący postępowania w przypadku połknięcia ciał obcych u dzieci.
- „Pediatric Foreign Body Ingestion” – PubMed (2023). Aktualny przegląd kliniczny.
- „Foreign Body Ingestion in Children: Epidemiological, Clinical Features and Factors Associated with Urgent Endoscopic Intervention—A Five-Year Retrospective Study” – PubMed (2021). Badanie analizujące czynniki ryzyka wymagające pilnej endoskopii.
- „Foreign Body Ingestion in Pediatrics: Distribution, Management and Complications” – PubMed (2019). Badanie dotyczące rodzajów połykanych przedmiotów, metod leczenia i powikłań.
Zapraszamy również do zapoznania się z naszą Polityką Publikacji, aby dowiedzieć się więcej o tym, jak tworzymy nasze treści.
Ważna informacja: Treści zawarte w tym artykule mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią one profesjonalnej porady medycznej, diagnozy ani zaleceń terapeutycznych i nie mogą zastępować bezpośredniej konsultacji z lekarzem lub wizyty na szpitalnym oddziale ratunkowym. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości dotyczących zdrowia Twojego dziecka lub podejrzenia połknięcia ciała obcego, niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub udaj się po pomoc medyczną.