Kiedy świat staje się czarno-biały – historia Kuby
Empatia u nastolatków to temat, który zaprząta głowę wielu rodzicom. Kuba, nasz 16-latek, to chłopak, który – jak wspomniałam – przestał reagować na emocje innych. Wyobraźcie sobie sytuację: przyjaciółka zwierza mu się ze złamanego serca po rozstaniu z chłopakiem, a on wzrusza ramionami i mówi, że przecież „było wielu innych”. Albo konflikt w grupie, gdzie Kuba, zamiast załagodzić sytuację, dolewa oliwy do ognia sarkastycznym komentarzem. To tylko wierzchołek góry lodowej. Jego zachowania, choć może nieintencjonalne, raniły i oddalały go od innych. Mówimy o trudnościach w rozpoznawaniu i reagowaniu na emocje, które przekładają się na brak zrozumienia konsekwencji swoich słów i czynów. Obserwowałam u niego nasilający się sarkazm, ironię, niezdolność do okazywania współczucia i skupienie na własnych potrzebach. Wiem, że wielu z Was, obserwując podobne zachowania u swoich dzieci, zadaje sobie pytanie: co się dzieje? I to jest bardzo dobre pytanie!
Co mogło pójść nie tak? – korzenie braku empatii
Zastanówmy się, co mogło wpłynąć na postawę Kuby. Przyczyn braku empatii może być wiele. Często jest to kombinacja kilku czynników, które nałożyły się na siebie w trudnym okresie dorastania. Miejmy na uwadze, że nastolatek to wciąż rozwijający się człowiek, który uczy się świata i siebie w tym świecie. Jednym z kluczowych elementów jest presja rówieśnicza i potrzeba akceptacji. Kuba znalazł się w grupie, w której okazywanie emocji było postrzegane jako słabość. W takim środowisku łatwo o tłumienie własnych uczuć i brak zrozumienia dla uczuć innych. Strach przed odrzuceniem może prowadzić do tego, że nastolatek zaczyna udawać kogoś, kim nie jest, aby zyskać akceptację. Kolejnym ważnym aspektem są problemy w domu. Czy w domu Kuby panowała atmosfera otwartości i rozmowy? Czy rodzice byli dostępni emocjonalnie? Często brak otwartej komunikacji, brak rozmów o emocjach, skupienie rodziców na własnych problemach powoduje, że dziecko nie uczy się rozpoznawać i nazywać uczuć. W końcu, istotny jest brak wzorców. Kuba nie obserwował w swoim otoczeniu zachowań nacechowanych empatią. Nikt nie rozmawiał o tym, jak odczuwają inni ludzie, nikt nie tłumaczył motywów postępowania innych osób. Miejmy na uwadze, że dzieci uczą się przez naśladowanie, dlatego tak ważne jest, abyśmy sami byli empatyczni i dawali dobry przykład. PubMed publikuje badania, takie jak „The Development of Empathy in Adolescence: A Multisystem Approach”, które podkreślają, że rozwój empatii w okresie dojrzewania to proces wielowymiarowy. Wpływają na niego czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne. To czas intensywnych zmian w mózgu, zwłaszcza w obszarach odpowiedzialnych za przetwarzanie emocji. Dlatego nastolatki mogą mieć trudności z empatią, jeśli proces ten zostanie zaburzony przez negatywne doświadczenia lub brak wsparcia.
Czy to już powód do niepokoju? – granice normy i zaburzenia
Wiem, że obserwując brak empatii u swojego dziecka, możesz odczuwać niepokój. To naturalne! Miejmy jednak na uwadze, że każdy człowiek jest inny i ma inny poziom empatii. Różnice indywidualne są czymś normalnym. Okresowe trudności z empatią są również typowe dla okresu dojrzewania, kiedy to młody człowiek skupia się na sobie i swoich problemach. Kiedy zatem szukać pomocy? Jeśli obserwujemy trwałe problemy w relacjach z rówieśnikami, brak poczucia winy po wyrządzeniu krzywdy, agresywne zachowania, warto skonsultować się ze specjalistą. Czasem brak empatii może być objawem poważniejszych zaburzeń osobowości, np. osobowości antyspołecznej. Dlatego ważne jest, aby nie bagatelizować problemu i w razie potrzeby szukać profesjonalnej pomocy. Badacze z ScienceDirect w analizie „Empathy and Moral Development in Adolescence: A Neuroscience Perspective” podkreślają neurobiologiczne aspekty rozwoju empatii. Badania wskazują na rolę kory przedczołowej i ciała migdałowatego – obszarów mózgu kluczowych dla przetwarzania emocji. Dysfunkcje w tych obszarach mogą prowadzić do trudności z empatią i zachowaniami prospołecznymi.
Jak pomóc Kubie? – praktyczne wskazówki dla rodziców
Na szczęście, empatia to umiejętność, której można się nauczyć i rozwijać. Jak więc możemy pomóc Kubie (i innym nastolatkom)? Przede wszystkim, kluczowa jest rozmowa i słuchanie. Stwórzmy przestrzeń do otwartej rozmowy o emocjach. Słuchajmy aktywnie, unikajmy oceniania i krytykowania. Pomóżmy nazwać emocje i zrozumieć ich przyczyny. Zapytaj Kubę: „Jak się czujesz, kiedy widzisz, że ktoś jest smutny?”. Spróbujmy razem przeanalizować sytuację. Kolejny krok to modelowanie zachowań empatycznych. Okazujmy empatię w codziennych sytuacjach. Rozmawiajmy o emocjach bohaterów filmów i książek, analizujmy ich motywacje. Zadajmy pytanie: „Jak myślisz, co czuła ta postać w tej sytuacji?”. Możemy również zaproponować trening umiejętności społecznych. Uczestnictwo w warsztatach i treningach interpersonalnych może pomóc w ćwiczeniu rozpoznawania emocji na podstawie mimiki i tonu głosu. Możemy również ćwiczyć empatię w domu, np. poprzez odgrywanie scenek z życia codziennego. W niektórych przypadkach konieczna może być terapia. Psychoterapia indywidualna lub grupowa może pomóc w przepracowaniu trudnych emocji i rozwinięciu umiejętności empatycznych. Terapia rodzinna może być pomocna, jeśli problemy w domu wpływają na brak empatii. Wsparcie w odrzuceniu przez rówieśników również jest kluczowe. Badanie „Promoting Empathy in Adolescents: A School-Based Intervention Study” wykazało, że programy interwencyjne w szkołach mogą skutecznie promować empatię u nastolatków. Naukowcy z APA odkryli, że nastolatki uczestniczące w takich programach wykazywały poprawę w rozpoznawaniu emocji, rozumieniu perspektywy innych osób i zachowaniach prospołecznych.
Małe kroki, wielkie zmiany – cierpliwość i konsekwencja
Rozwijanie empatii to proces, który wymaga czasu, cierpliwości i konsekwencji. Nie zniechęcajmy się, jeśli nie widzimy natychmiastowych efektów. Ważne jest, aby być konsekwentnym w swoich działaniach i pamiętać, że empatia to umiejętność, którą można rozwijać przez całe życie. Pamiętajcie, drogie mamy, że nie jesteście same w swoich trudnościach. Wiele rodzin boryka się z podobnymi problemami. Szukajcie wsparcia u innych rodziców, w grupach terapeutycznych, u specjalistów. I nie zapominajcie: nawet najmniejszy krok w kierunku rozwoju empatii jest krokiem w dobrym kierunku. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w raporcie „Mental Health and Social Development in Adolescents: The Role of Empathy” (2020) podkreśla, że empatia jest kluczowa dla zdrowia psychicznego i społecznego rozwoju nastolatków, a jej brak może prowadzić do problemów w relacjach i trudności w radzeniu sobie ze stresem.
Dbałość o rzetelność naszych treści jest dla nas priorytetem. Poniżej przedstawiamy wykaz badań, które stanowiły fundament przy tworzeniu niniejszego artykułu:
- „The Development of Empathy in Adolescence: A Multisystem Approach” – PubMed (2014).
- „Empathy and Moral Development in Adolescence: A Neuroscience Perspective” – ScienceDirect (2018).
- „Promoting Empathy in Adolescents: A School-Based Intervention Study” – APA (2015).
- „Mental Health and Social Development in Adolescents: The Role of Empathy” – WHO (2020).
Zachęcamy również do zapoznania się z naszą Polityką Publikacji
