Jak rozszyfrować język ciała nastolatka

Komunikacja niewerbalna z nastolatkiem – co mówią gesty i mimika?

Wyobraź sobie taką scenę: wracasz z pracy, zmęczona, a Twoja nastoletnia córka siedzi w swoim pokoju z zamkniętymi drzwiami. Pytasz: „Wszystko w porządku, Olu?”, a w odpowiedzi słyszysz tylko głośne westchnienie i trzask zamykanej książki. Znasz to, prawda? Właśnie o tym jest ten artykuł – o komunikacji z nastolatkiem, która potrafi być niczym taniec na linie nad przepaścią! Chodź, rozszyfrujemy te tajemnicze sygnały.

Czy Twój nastolatek mówi do Ciebie „ciałem”?

Czy kiedykolwiek zastanawiałaś się, dlaczego Twoje dziecko, które jeszcze niedawno opowiadało Ci o wszystkim, nagle zamyka się w sobie jak ostryga? Ten wiek to prawdziwa transformacja, zarówno dla nich, jak i dla nas – rodziców!
Zacznijmy od podstaw: czym jest komunikacja niewerbalna i dlaczego w relacjach matka córka i relacjach matka syn odgrywa ona tak kluczową rolę? Otóż, to wszystko, co przekazujemy bez słów – gesty, mimika, ton głosu, postawa ciała. To taki ukryty język emocji.
Jak zatem odczytywać te często sprzeczne sygnały niewerbalne? Jak zrozumieć, co naprawdę kryje się za marszczeniem brwi, wzruszeniem ramionami, czy unikaniem kontaktu wzrokowego?

Historia Bianki i Kuby – czyli kiedy „nic się nie stało” znaczy naprawdę „wszystko się wali”

Wyobraźmy sobie Biankę, mamę 15-letniego Kuby. Bianka, tak jak wiele z nas, czuje, że syn się od niej oddala. Kiedyś chętnie dzielił się swoimi radościami i smutkami, a teraz? Unika kontaktu wzrokowego, na pytania odpowiada zdawkowo, trzaska drzwiami. Na pytanie „Kuba, co się dzieje?” słyszy tylko „Nic”. Bianka czuje się bezradna. Nie wie, jak dotrzeć do syna i co tak naprawdę się dzieje w jego życiu. Rozumienie nastolatka w takim momencie wydaje się niemożliwe.

Zastanówmy się razem, dlaczego Bianka ma problem z odczytaniem sygnałów Kuby? Często jest tak, że stres i zmęczenie sprawiają, że stajemy się mniej uważni na subtelne gesty nastolatka. Być może Bianka sama przechodzi przez trudny okres i ma mniej energii na wsłuchiwanie się w potrzeby syna. A może po prostu brakuje jej wiedzy na temat tego, jak komunikacja niewerbalna funkcjonuje w okresie dojrzewania?
Co tak naprawdę kryje się za zachowaniem Kuby? Frustracja? Smutek? Złość? A może po prostu próba budowania niezależności? Nastolatki często czują się niezrozumiane i osamotnione, nawet jeśli tego nie okazują. Może Kuba ma problemy w szkole, z którymi nie chce się dzielić, bo boi się reakcji mamy?
Czy pamiętasz, jak sama w okresie dojrzewania zamykałaś się w sobie i nie chciałaś rozmawiać z rodzicami? To normalne! Ale ważne, by mimo wszystko próbować nawiązać kontakt. Co ciekawe, badanie opublikowane w PloS one wykazało, że „frowning and neck touching” – czyli marszczenie brwi i dotykanie szyi – może być sygnałem poczucia winy. Czy Kuba może czuć się winny z jakiegoś powodu, nawet jeśli tego nie okazuje? To tylko jeden z przykładów, jak trudności w komunikacji z nastolatkiem mogą być maskowane.

S.O.S. Mamo! – czyli alfabet gestów nastolatka

Czas na małą ściągawkę z języka ciała nastolatka. Miej na uwadze, to tylko wskazówki, a nie wyrocznia!

Twarz: Spróbuj odczytywać mikroekspresje – ulotne zmiany w mimice, które zdradzają prawdziwe emocje. Radość, smutek, złość, strach, zaskoczenie, obrzydzenie – każda z tych emocji ma swój specyficzny wyraz.
Oczy: Kontakt wzrokowy mówi bardzo dużo. Unikanie kontaktu wzrokowego może oznaczać wstyd, poczucie winy, niepewność, ale też po prostu chęć ukrycia czegoś. Intensywny kontakt wzrokowy może być wyrazem złości lub chęci dominacji.
Postawa ciała: Zamknięta postawa (skrzyżowane ręce, pochylona sylwetka) często sygnalizuje obronę, niechęć do rozmowy, poczucie zagrożenia. Otwarta postawa (wyprostowana sylwetka, luźne ramiona) wskazuje na otwartość, pewność siebie, gotowość do interakcji.
Gesty: Nerwowe tiki, obgryzanie paznokci, dotykanie twarzy – to często nieświadome sygnały stresu i niepokoju. Zwróć na nie uwagę, bo mogą być wskazówką, że Twoje dziecko potrzebuje wsparcia.
Ton głosu: Szybkość, wysokość, intonacja – to wszystko ma znaczenie. Zbyt szybki ton głosu może świadczyć o zdenerwowaniu, zbyt cichy o niepewności, a monotonny o znudzeniu.

„Nie mów do mnie tym tonem!” – czyli jak rozpoznać ukryte emocje w głosie

Czy kiedykolwiek zastanawiałaś się, dlaczego ton głosu Twojego dziecka potrafi tak wyprowadzić Cię z równowagi? To dlatego, że kryje w sobie więcej niż same słowa.

Spróbuj wsłuchać się w barwę głosu nastolatka. Czy jest on podniesiony, czy stłumiony? Czy słyszysz w nim nutkę irytacji, smutku, czy może rozbawienia? Czasami ton głosu mówi o emocjach więcej niż same słowa.
Naucz się rozróżniać irytację od smutku. Często za agresywnym tonem głosu kryje się ukryty smutek i poczucie bezradności. Zamiast od razu reagować gniewem, spróbuj zapytać: „Widzę, że jesteś zdenerwowany. Czy coś się stało?”.

Dlaczego to takie trudne? – czyli o przyczynach problemów z komunikacją niewerbalną

Dlaczego w ogóle mamy tyle problemów z komunikacją z nastolatkiem? Przecież jeszcze niedawno wszystko było takie proste!

Po pierwsze, w okresie dojrzewania w organizmie nastolatka zachodzą ogromne zmiany hormonalne, które mają wpływ na emocje i ekspresję. To prawdziwa burza w mózgu! Burza hormonalna może powodować wahania nastroju, drażliwość, a nawet agresję.
Po drugie, każdy nastolatek jest inny. Niektórzy są bardziej otwarci i ekspresyjni, inni bardziej zamknięci i skryci. Nie oczekuj, że Twoje dziecko będzie „otwartą księgą”. Szanuj jego indywidualność.
Po trzecie, wpływ mediów społecznościowych i cyfrowej komunikacji na umiejętności komunikacji twarzą w twarz. Coraz więcej czasu spędzamy w wirtualnym świecie, gdzie emocje wyrażamy za pomocą emotikonów i krótkich wiadomości. To zacieranie się umiejętności komunikacji twarzą w twarz utrudnia nam odczytywanie sygnałów niewerbalnych w realnym życiu.
Warto podkreślić, że badanie opublikowane w Journal of abnormal child psychology, które sugeruje, że mniej optymalna komunikacja niewerbalna z rówieśnikami może przewidywać rozwój depresji u nastolatków. To bardzo ważny sygnał, by być uważnym na to, jak Twoje dziecko radzi sobie w relacjach z innymi!
Dodatkowo, trzeba pamiętać o wpływie chorób przewlekłych. Na przykład, diagnoza cukrzycy w wieku dojrzewania to ogromne wyzwanie. Badanie opublikowane w PubMed wskazuje, że taka sytuacja wpływa na komunikację niewerbalną i nastrój dziecka.

Mamo, słuchaj uważniej! – czyli jak poprawić komunikację niewerbalną z nastolatkiem

No dobrze, ale co możemy zrobić, żeby poprawić tę trudną komunikację z nastolatkiem? Oto kilka sprawdzonych sposobów:

Zasada aktywnego słuchania: Skup się na tym, co Twoje dziecko mówi i jak to mówi. Nie przerywaj, nie oceniaj, nie dawaj rad, jeśli o to nie prosi. Po prostu bądź obecna i słuchaj z uwagą.
Obserwuj, ale nie oceniaj: Zwracaj uwagę na sygnały niewerbalne, ale unikaj pochopnych wniosków. Nie zakładaj od razu, że skrzyżowane ręce oznaczają złość. Może po prostu jest mu zimno?
Zadawaj pytania otwarte: Zamiast pytać „Wszystko w porządku?”, zapytaj „Jak się dzisiaj czujesz?”. Pytania otwarte dają dziecku możliwość wyrażenia swoich emocji i myśli.
Okazuj empatię: Spróbuj postawić się na miejscu swojego dziecka. Powiedz: „Rozumiem, że to dla Ciebie trudne”. To buduje zaufanie i poczucie bezpieczeństwa.
Bądź cierpliwa: Komunikacja z nastolatkiem to proces, a nie jednorazowa akcja. Nie zrażaj się, jeśli na początku nie widzisz efektów. Po prostu bądź konsekwentna i dawaj dziecku do zrozumienia, że jesteś gotowa do rozmowy, kiedy tylko będzie tego potrzebowało.
Jeśli czujesz, że trudności w komunikacji są zbyt duże, nie bój się szukać pomocy. Terapia rodzinna może być rozwiązaniem, które pomoże Wam odzyskać kontakt i zrozumieć się nawzajem.
Miej na uwadze, że „PROMIS pain behavior (verbal and nonverbal communication of pain) correlates with upper extremity disability, but PROMIS pain interference (the degree to which pain interferes with activity) is a more important factor” – jak wynika z badania opublikowanego w PubMed. Chociaż badanie dotyczyło komunikacji bólu, to pokazuje, jak ważne jest rozróżnienie między ekspresją a rzeczywistym odczuwaniem. Nie wszystko, co widzimy, jest tym, czym się wydaje.

Czasem mniej znaczy więcej – czyli o dawaniu przestrzeni

Pamiętasz, jak Twoje dziecko, będąc małe, nie odstępowało Cię na krok? Teraz sytuacja się zmieniła. Nagle potrzebuje więcej prywatności, niezależności.

Szanuj potrzebę prywatności nastolatka. Nie wchodź do jego pokoju bez pukania, nie czytaj jego wiadomości, nie wtrącaj się w jego sprawy, chyba że sam o to poprosi.
Nie naciskaj na zwierzenia. Daj dziecku czas i przestrzeń, by samo zdecydowało, kiedy będzie gotowe do rozmowy. Nie wywieraj presji, bo to tylko pogorszy sytuację.
Bądź dostępna, ale nie narzucaj się. Daj dziecku do zrozumienia, że jesteś obok, gotowa wysłuchać i wesprzeć, ale nie będziesz go do niczego zmuszać. Warto przeczytać o tym, jak budować zaufanie, nie mury.

Mały gest, wielka zmiana – czyli proste sposoby na poprawę relacji

Czasami wystarczy naprawdę niewiele, by poprawić relacje matka córka lub relacje matka syn.

Uśmiech, dotyk, przytulenie (oczywiście, jeśli nastolatek to akceptuje). Proste gesty potrafią zdziałać cuda.
Wspólne spędzanie czasu (bez naciskania na rozmowę). Wybierzcie się razem na spacer, do kina, czy na pizzę. Ważne, byście po prostu byli razem, bez presji i oczekiwań. Jeśli szukasz pomysłów na spędzanie czasu z nastolatkiem poza domem, rozważ zajęcia pozalekcyjne, które mogą was zainteresować.
Okazywanie zainteresowania pasjami i zainteresowaniami nastolatka. Zapytaj, co słucha, co ogląda, w co gra. To pokazuje, że naprawdę Ci zależy.

Miej to na uwadze, mamo! – czyli najważniejsze przesłanie

Komunikacja niewerbalna to tylko jeden z elementów budowania relacji z dorastającym dzieckiem. Najważniejsze to cierpliwość, empatia i bezwarunkowa miłość. Nie zniechęcaj się, jeśli nie wszystko idzie po Twojej myśli. Wiele mam boryka się z podobnymi problemami. Jesteś ważna i Twoje starania mają znaczenie. A jeśli czujesz, że sama nie dasz rady, pamiętaj, że zawsze możesz poszukać wsparcia u specjalistów. Powodzenia!

Informujemy, że treści zawarte w tym artykule mają charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępują profesjonalnej konsultacji medycznej lub psychologicznej. W razie jakichkolwiek wątpliwości dotyczących zdrowia lub rozwoju dziecka, zawsze należy skonsultować się z lekarzem lub specjalistą.

Polecamy również artykuł: Jak rozmawiać z nastolatkiem o wartościach religijnych, politycznych, światopoglądowych?

Zawsze dokładamy największych starań, by nasze treści były oparte na rzetelnych badaniach. Wykorzystane publikacje:

„Does verbal and nonverbal communication of pain correlate with disability?” – PubMed (2015).
„Does Less Optimal Nonverbal Communication with Peers Predict the Development of Depression in Adolescent Boys and Girls?” – Journal of abnormal child psychology (2019).
„Diabetes in adolescence” – PubMed (2009).
„Are there non-verbal signals of guilt?” – PloS one (2020).

Zapraszamy do zapoznania się z naszą Polityką Publikacji