Przemoc domowa a nastolatek: Jak rozpoznać i udzielić pomocy?

Przemoc domowa a rozwój nastolatka: Ukryte rany

Czy kiedykolwiek zastanawiałaś się, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami sąsiadów? Czasami słyszymy krzyki, trzaskanie drzwiami, a czasem… ciszę, która krzyczy jeszcze głośniej. Jako psycholog, a przede wszystkim jako kobieta, matka (choć jeszcze nie, ale marzę o tym!), bardzo mnie to dotyka. Dziś porozmawiamy o czymś, co rani najbardziej bezbronnych – o przemocy domowej i jej wpływie na nastolatków.

Przygotowałam dla Was rozmowę z ekspertem w tej dziedzinie, z panem Michałem Lewandowskim, psychologiem i terapeutą rodzinnym z wieloletnim doświadczeniem w pracy z młodzieżą. Pan Michał na co dzień pomaga rodzinom dotkniętym problemem przemocy, wspierając zarówno ofiary, jak i sprawców w procesie zmiany. Wierzę, że jego wiedza i doświadczenie pomogą nam lepiej zrozumieć ten trudny temat i odpowiedzieć na pytanie, jak możemy pomóc naszym dzieciom. Bo przecież naszym celem jest stworzenie dla nich bezpiecznego i kochającego domu, prawda?

Czy za zamkniętymi drzwiami słychać krzyk? Rozmowa z ekspertem o przemocy domowej i jej wpływie na nastolatków

Co kryje się pod pojęciem „przemoc domowa” i jak często dotyka ona nastolatków?

Weronika Zarębska: Panie Michale, wielu osobom wydaje się, że przemoc domowa to tylko bicie. A przecież to o wiele szersze pojęcie, prawda? Co dokładnie kryje się pod tym terminem i jak powszechny jest problem przemocy domowej wśród nastolatków?

Michał Lewandowski: Weroniko, masz rację, przemoc domowa to znacznie więcej niż tylko agresja fizyczna. Obejmuje ona wszelkie działania lub zaniechania, które naruszają prawa i dobra osobiste członka rodziny. Możemy wyszczególnić kilka podstawowych form przemocy:

• Przemoc fizyczna: bicie, popychanie, kopanie, duszenie, używanie przedmiotów jako narzędzi przemocy.
• Przemoc psychiczna: wyzywanie, poniżanie, groźby, szantażowanie, kontrolowanie, izolowanie od rodziny i przyjaciół.
• Przemoc ekonomiczna: ograniczanie dostępu do pieniędzy, zabranianie podjęcia pracy, kontrolowanie wydatków.
• Przemoc seksualna: zmuszanie do niechcianych kontaktów seksualnych, wykorzystywanie seksualne.
• Zaniedbanie: brak zapewnienia podstawowych potrzeb (jedzenie, ubranie, opieka medyczna, edukacja).

Niestety, problem przemocy domowej jest bardzo powszechny. Statystyki są zatrważające i pokazują, że wielu nastolatków żyje w domach, w których doświadczają jednej lub kilku z wymienionych form przemocy. Choć dokładne liczby są trudne do ustalenia, ponieważ wiele przypadków pozostaje nieujawnionych, możemy śmiało powiedzieć, że problem ten dotyka tysięcy młodych ludzi w Polsce. Co więcej, przemoc często przybiera formy trudne do rozpoznania, takie jak nadmierna kontrola, izolacja od rówieśników czy manipulacja emocjonalna. Pamiętajmy, że każda z tych form ma niszczący wpływ na psychikę młodego człowieka.

Warto zwrócić uwagę na alarmujące dane dotyczące przemocy w relacjach partnerskich. Badanie WHO opublikowane w *The Lancet Child & Adolescent Health* (2024) ujawnia, że *blisko 24% nastolatek doświadczyło przemocy fizycznej lub seksualnej w relacjach partnerskich do czasu ukończenia 20 lat*. Jak mówi dr Pascale: *„Przemoc w relacjach partnerskich zaczyna się alarmująco wcześnie dla milionów młodych kobiet na całym świecie. Biorąc pod uwagę, że przemoc w tych krytycznych latach formacyjnych może powodować głębokie i trwałe szkody, należy ją traktować poważniej jako problem zdrowia publicznego – z naciskiem na zapobieganie i ukierunkowane wsparcie.”*

Jakie ślady odciska przemoc domowa na psychice i rozwoju młodego człowieka?

Weronika Zarębska: To przerażające, jak wcześnie zaczyna się ten problem! A jakie są konsekwencje dla młodego człowieka? Jakie rany, często ukryte, pozostawia przemoc domowa na psychice nastolatka?

Michał Lewandowski: Niestety, przemoc domowa ma ogromny wpływ na psychikę i rozwój młodego człowieka. Ślady, które pozostawia, mogą być bardzo głębokie i trudne do wyleczenia. Przede wszystkim, nastolatek doświadczający przemocy traci poczucie bezpieczeństwa i zaufania do świata. To fundamentalne poczucie, które jest niezbędne do prawidłowego rozwoju. Ponadto, przemoc domowa może prowadzić do:

• Obniżonego poczucia własnej wartości: nastolatek zaczyna wierzyć, że jest nic niewart, że zasługuje na złe traktowanie.
• Zaburzeń emocjonalnych: lęki, depresja, ataki paniki, PTSD (zespół stresu pourazowego) to częste konsekwencje doświadczania przemocy.
• Trudności w relacjach interpersonalnych: problemy z zaufaniem, nawiązywaniem i utrzymywaniem zdrowych relacji z rówieśnikami i dorosłymi.
• Problemów w nauce i koncentracji: stres i lęk związany z przemocą utrudniają skupienie się na nauce i osiąganie dobrych wyników.
• Skłonności do ryzykownych zachowań: narkotyki, alkohol, samookaleczenia – to próby radzenia sobie z bólem i traumą.
• Internalizacji przemocy: nastolatek może zacząć uważać przemoc za normalny sposób rozwiązywania problemów i powielać ją w przyszłych związkach.

Jeśli zauważasz u swojego dziecka niepokojące sygnały, takie jak lęki, warto sięgnąć po fachową wiedzę. Przeczytaj nasz artykuł o tym, jak pomóc Twojemu dziecku zwalczyć lęki.

Czy nastolatek wychowujący się w domu, gdzie jest przemoc, ma większe skłonności do agresywnych zachowań?

Weronika Zarębska: Często mówi się o mechanizmie powielania przemocy. Czy to prawda, że nastolatek, który dorasta w domu, gdzie jest przemoc w rodzinie, jest bardziej narażony na to, że sam stanie się agresorem?

Michał Lewandowski: Niestety tak. Obserwowanie przemocy w domu ma ogromny wpływ na zachowanie nastolatków. Dzieci i młodzież uczą się przez obserwację i naśladowanie. Jeśli widzą, że rodzic stosuje przemoc, zaczynają uważać, że jest to akceptowalny sposób rozwiązywania konfliktów. Badanie opublikowane w *Frontiers in Psychology* (Widom et al., 2021, DOI: 10.3389/fpsyg.2021.611006), zatytułowane *Ścieżki od przemocy rodzinnej do przemocy nastoletniej*, potwierdza, że *narażenie na przemoc rodzinną może prowadzić do akceptacji norm przemocy, negatywnych emocji i powiązań z grupami przestępczymi, co zwiększa ryzyko zachowań agresywnych*. Autorzy, powołując się na teorię społecznego uczenia się, podkreślają, że *„dzieci uczą się popełniać akty przemocy głównie poprzez dwa procesy uczenia się: uczenie się przez obserwację, poprzez naśladowanie brutalnego zachowania wzorców do naśladowania, takich jak rodzice, oraz międzypokoleniowe przekazywanie postaw sprzyjających przemocy”.*

To bardzo niebezpieczne zjawisko, ponieważ przemoc w rodzinie może być przekazywana z pokolenia na pokolenie. Nastolatek, który doświadczył przemocy, może w przyszłości sam stać się sprawcą, powielając negatywne wzorce zachowań. Dlatego tak ważne jest przerwanie tego cyklu i szukanie pomocy. Warto również zastanowić się, czy kary dla dzieci przynoszą zamierzony efekt.

Jak możemy pomóc nastolatkowi, który doświadcza przemocy w domu? Gdzie szukać pomocy?

Weronika Zarębska: To wszystko brzmi bardzo pesymistycznie. Ale co możemy zrobić? Jak pomóc nastolatkowi, który żyje w piekle przemocy domowej? Gdzie szukać pomocy?

Michał Lewandowski: Przede wszystkim, bądźmy uważni na sygnały, które wysyła nastolatek. Zmiana zachowania, izolacja od rówieśników, problemy w szkole, nagłe pogorszenie wyników w nauce, lęk, smutek, drażliwość, siniaki lub inne obrażenia – to wszystko może wskazywać na to, że dzieje się coś złego. Jeśli jesteś matką lub kobietą w ciąży, spróbuj nawiązać z dzieckiem szczerą rozmowę. Pokaż, że jesteś gotowa wysłuchać i pomóc. Upewnij się, że dziecko wie, że nie jest winne temu, co się dzieje, i że zasługuje na szacunek i miłość.

Gdzie szukać pomocy? Oto kilka miejsc, do których możesz się zwrócić:

• Telefony zaufania: oferują anonimowe wsparcie psychologiczne i informacje o dostępnych formach pomocy.
• Organizacje pozarządowe: specjalizują się w pomocy ofiarom przemocy domowej, oferują wsparcie psychologiczne, prawne i socjalne.
• Pomoc psychologiczna: psycholog lub psychoterapeuta pomoże nastolatkowi poradzić sobie z traumą i odbudować poczucie własnej wartości.
• Pomoc prawna: prawnik pomoże w uzyskaniu ochrony prawnej i podjęciu odpowiednich kroków prawnych.

Pamiętaj, reaguj! Przerwij milczenie! Twoja reakcja może uratować życie nastolatka doświadczającego przemocy domowej.

Czy istnieją sygnały ostrzegawcze, które powinny zaniepokoić rodzica lub opiekuna?

Weronika Zarębska: A na jakie konkretne sygnały powinniśmy zwracać uwagę? Co powinno nas zaniepokoić jako rodziców czy opiekunów?

Michał Lewandowski: Sygnały ostrzegawcze mogą być różne i nie zawsze są oczywiste. Dlatego tak ważna jest czujność i uważne obserwowanie dziecka. Do najczęstszych sygnałów, które powinny zaniepokoić rodzica lub opiekuna, należą:

• Nagła zmiana zachowania (np. wycofanie, agresja, lęk).
• Izolacja od rówieśników i rodziny.
• Problemy ze snem (bezsenność, koszmary).
• Problemy z jedzeniem (brak apetytu, objadanie się).
• Nagłe pogorszenie wyników w nauce.
• Siniaki, zadrapania lub inne obrażenia, których dziecko nie potrafi wytłumaczyć.
• Częste bóle głowy, brzucha lub inne dolegliwości somatyczne.
• Mówienie o poczuciu winy, beznadziejności, braku sensu życia.
• Samookaleczenia.

Pamiętaj, że intuicja jest ważna! Jeśli czujesz, że coś jest nie tak, zaufaj swoim przeczuciom. Spróbuj porozmawiać z nastolatkiem, okaż mu wsparcie i zainteresowanie. Zadawaj pytania, ale nie naciskaj. Daj dziecku czas i przestrzeń, aby mogło się otworzyć. Czasem wystarczy sama obecność i gotowość do wysłuchania, aby nastolatek poczuł się bezpieczniej i zaczął dzielić się swoimi problemami. Zastanawiasz się, jak reagować na złe towarzystwo nastolatków? Sprawdź nasz artykuł z poradami!

Refleksje Weroniki

Rozmowa z panem Michałem otworzyła mi oczy na wiele aspektów przemocy domowej, o których wcześniej nie myślałam. Szczególnie poruszyły mnie dane dotyczące przemocy w relacjach partnerskich wśród nastolatek. To przerażające, jak wcześnie młode dziewczyny doświadczają przemocy i jak często pozostają z tym same.

Uważam, że jako społeczeństwo musimy zrobić więcej, aby chronić nasze dzieci i młodzież przed przemocą domową. Musimy edukować, uświadamiać i reagować na każdy sygnał, który może wskazywać na to, że dzieje się coś złego. Pamiętajmy, że każdy z nas ma wpływ na tworzenie bezpiecznego środowiska dla młodych ludzi. Nie bądźmy obojętni! Reagujmy! Pomagajmy!

Jeśli doświadczasz przemocy domowej lub znasz kogoś, kto jej doświadcza, nie wahaj się szukać pomocy! Oto kilka numerów telefonów i adresów organizacji, które mogą Ci pomóc:

• Ogólnopolski Telefon dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”: 800 120 002
• Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111

Pamiętaj, nie jesteś sama! Możesz przerwać cykl przemocy i zacząć nowe, lepsze życie.

Informacja: Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady psychologicznej lub prawnej.

Wykorzystane publikacje:

• Widom, C. S., et al. (2021). *Ścieżki od przemocy rodzinnej do przemocy nastoletniej*. Frontiers in Psychology, 12, 611006. DOI: 10.3389/fpsyg.2021.611006